X
تبلیغات
به مر کز شیمی خوش آمدید - اشعه کاتدی - تخلیه تابانی

 اشعه کاتدی چیست ؟

اگر بین دو الکترود در یک محفظه شیشه ای مسدود که تا حد ممکن از هوا

 تخلیه شده باشد یک اختلاف ولتاژ بسیار قوی برقرار شود از الکترود منفی

 ( کاتد ) اشعه ای صادر میشود که به خط مستقیم سیر میکند این اشعه نامرئی

 بوده ودر محل برخورد با دیواره شیشه ای مقابل کاتد در آن موجب تلا لو میشود

به این اشعه ، اشعه کاتدی می گویند

              

پرتو کاتدی چگونه تشکیل میشود ؟

و قتی بین دو الکترود اختلاف ولتاز بسیار بزرگی بر قرار شود الکترون از سطح کاتد

 کنده شده و به ظور مستقیم به حرکت در می آید این الکترون ها ضمن حرکت مستقیم

خود به اتم های گازی شکل برخورد می کنند  و موجب یونیزه شدن آنها می شوند به

 عبارت بهتر اتم های گازی پس از اینکه بمباران الکترونی شدند با از دست دادن

الکترون به یون های مثبت گازی تبدیل میشوند این یونهای مثبت به طرف الکترود

 منفی یعنی آند شتاب می گیرند و به فلز کاتد ضربه میزنند  و موجب کنده شدن

 الکترون هایبیشتری از سطح  آن می شوند . الکترونهای کنده شده دوباره گسیل شده و

 موجب ایجاد یونهای مثبت بیشتر و بیشتری میشوند و این روند همیطور ادامه می یابد

 

شرایط لازم برای  ایجاد پرتو کاتدی:

چنانچه گفته شد پرتو های کاتدی در ولتاژهای بسیار بالا و در فشار بسیار کم از

 درون لوله گسیل می شوند علت ضرورت این شرایط را می توان به صورت زیر

 تشریح کرد :

گاز ها در شرایط معمولی هادی نبوده و نمی توانند جریان برق را از خود عبور دهند و

 اگر بخواهیم در فشار معمولی هوا جریانی عبور دهیم باید فاصله الکترود ها را بسیار

 کم کنیم که در این صورت یک جرقه الکتریکی زده شده و نوعی تخلیه آنی

صورت می گیرد  ولی اگر در فشار جوی در لوله استوانه ای شکل یاد شده

الکترود ها در فاصله 50 سانتی از یکدیگر قرار بگیرند گاز درون لوله تاریک

 می ماند زیرا ولتاژ اعمال شده چند هزار ولتی برای جرقه زنی در شکاف بزرگ

 گاز کافی نیست

 

حال فرض کنید این لوله استوانه ای شکل به یک پمپ تخلیه هوا وصل شده باشد وقتی

 هوا به تدریج به خارج لوله پمپ شده و فشار گاز به قدر کافی پایین آورده شود در لوله

  تخلیه الکتریکی ظاهر می شود زیرا باکاهش فشار گاز اختلاف ولتاژ اعمال شده برای

 تخلیه کافی می گردد به عبارت بهتر با اعمال ولتاز بسیار بالا ، از کاتد الکترونهایی

  کنده شده و با سرعت زیاد بسوی آند روانه می‌شوند و در سر راه خود به اتمهای گاز

  برخورد کرده و از این اتمها الکترونهایی را به بیرون پرتاب و آنها را تبدیل به یونهای

 مثبت (اشعه مثبت) می‌کنند. در ضمن این یونها حالت برانگیخته پیدا کرده و نوری

  را منتشر می‌سازند که مشخص کننده آنهاست، چنانکه رنگ نور منتشره از یک گاز

 به گاز دیگر تفاوت دارد.این شکل از تخلیه ، تخلیه تابانی نامیده میشود . لامپ های

 با تخلیه تابانی در عمل به عنوان چشمه های نور به کار می روند و اغلب شکل

 لامپهای تزئینی و یا تبلیغاتی استفاده میشوند . برای این کار آنها را به صورت حروف

   و یاشکلهای  گو ناگون می شازند و داخل آنها را با گاز های مختلف پر می کنند هر

  گازی رنگ مخصوص به خود تولید می کند مثلا نئون به رنگ نارنجی و آرگون

  به رنگ سبز تابانی ایجاد می کند لامپ هایی که به برای مقاصد رو شنایی به

 کار میروند اغلب با بخار جیوه پر میشوند

  تخلیه تابانی  در ابتدا شکل تنگیده نازکی دارد و دو الکترود را به هم وصل میکند

            

         

  وقتی هوا بیشتر به خارج پمپ شود و فشار هوا یا گاز درون لوله کمتر و کمتر شود

تنگش تابان پهن تر شده وتقریبا تمام لوله را فرا میگیرد به طوری که اگر فشار گاز

در حد چند دهم میلیمتر جیوه باشد تخلیه مطابق شکل زیر خواهد بود در این تخلیه دو

 قسمت متمایز است :

 

 

             

 

 

الف ) قسمت تاریکی که کاتد وصل بوده وبه فضای کاتودی تاریکی معروف است

 ب) ستون گاز تابانی که بقیه قسمتهای لوله تا آند را پر میکند و ستون مثبت نامیده

میشود در فشار های خاصی ستون  مثبت ممکن است به لایه های مجزایی با

شکاف های تاریک تقسیم شود و به اصطلاح طبقه ای شود             

 و قتی که مقدار گاز درون لوله باز هم کاهش یابد فضای تاریک لوله بیشتر و

 ستون مثبت کوتاه تر میشود به شوریکه در فشار بین 10-4  -  10-5   تابانی

به کلی محو میشود و تنها جریانی از الکترونها از کاتد به آند گسیل میشوند

 یعنی اشعه کاتدی حاصل می آید . به عبارت بهتر در فشار های بالا تر از

 حد   10-4  -  10-5    به جای ایجاد  تخلیه تابانی پرتو کاتدی اتفاق می افتد

بدیهی است در فشار هایی بسیار پایین تر از این مقدار ( نزدیک به خلا ) نیز

 اشعه کاتدی حاصل نمی آید چون تراکم گاز های موجود برای یونیزه شدن

وکندن الکترون کافی نیست

 


ویژگی های پرتو کاتدی :

1) اشعه کاتدی به طور مستقیم حرکت میکنند :اشعه کاتدی به خط مستقیم حرکت

می‌کند، و از اجسام جامد عبور نمی‌کند. در شکل سایه تاریکی پشت مانع چهار

 پردیده می‌شود ولی اطراف آن همچنان درخشنده است. این پدیده می‌رساند که اشعه

 مستقیم الخطی از کاتد تشعشع یافته و به آن سوی لوله می‌رسد. از برخورد این

 اشعه با دیواره شیشه‌ای؛ درخشندگی سبز پسته‌ای آشکار می‌گردد، در صورتیکه

 ناحیه‌ای که پشت مانع و در سایه آن قرار دارد، همچنان تاریک می‌ماند

 

 

                       

 

 

2)اشعه کاتدی به سمت آند جهت نمی گیرد  :اگر لوله پرتو کاتدی طوری ساخته

  شود که آند در ست در مقابل کاتد قرار نداشته باشد باز هم اشعه به طور مستقیم

 حرکت میکند و به طرف آند منحرف نمی شود

 

 

 

3) پرتو های کاتدی بار منفی دارند : اگر اشعه کاتدی را در مسیر عبور خود

 از یک میدان الکتریکی عبور دهیم به طرف قطب مثبت منحرف میشود

 

 

 

4) ذرات کاتدی جرم دارند : اگر در مسیر عبور اشعه کاتدی پروانه سبکی را

که به محودی وصل است طوری  قرار دهیم که اشعه به پره های ان برخورد

کند پروانه به حرکت در می اید این امر حاکی از ان است پرتو های کاتدی

به آن اندازه حرکت mv داده اند ( m  جرم وv  سرعت حرکت ذره است )

 

5) ماهیت پرتو کاتدی به جنس گاز درون لوله بستگی ندارد : زیرا با تغییر

 گاز درون لوله در ماهیت وویزگی های پرتو کاتدی تغییری حاصل نمی اید

 

6)  ماهیت پرتو کاتدی به جنس کاتد  لوله بستگی ندارد:زیرا با تغییر فلز کاتد

  در ماهیت وویزگی های پرتو کاتدی تغییری ایجاد نمی شود

 

 

7 ) پرتو های کاتدی در میدان مغناطیسی منحرف میشوند :  هر ذره باردار

 د رحال حرکت مانند یک اهنربا عمل میکند و خواص مغناطیسی از خود نشان

 میدهد و چون پرنو کاتدی نیز از ذراتی با بار منفی تشکیل شده است ویزگی های

 اهنر بایی داشته و در میدان مغناطیسی منحرف میشود به طوریکه با تغییر

جهت میدا ن جهت انحراف اشعه کاتدی نیز تغییر می کند

 

 

 نتایج حاصل از بررسی اشعه کاتدی:

دانشمندان نتایج مربوط به تخلیه الکتریکی در درون گازها را چنین بیان کردند

  که هر اتم از تعدادی الکترون و یک قسمت با بار مثبت و بسیار سنگین‌تر

  ساخته شده، بنابراین ذره‌ای است تجزیه‌پذیر.

.به عبارت بهتر  ثابت شد که الکترون از اجزاء اصلی تمام مواد است.

  کشف الکترون سرآغاز مطالعات و نظریه‌های مربوط به ساختمان درونی

اتم بوده و به اندیشه تجزیه‌ناپذیر بودن اتم خط بطلان کشید.

 

چگونگی محاسبه نسبت بار به جرم در اتم:

  

 الکترونها درغیاب میدان مغناطیسی والکتریکی به خط مستقیم حرکت می کنند.

 ودربرخور د با صفحه مقابل    نقطه b راروشن می کند. ( مشابق شکل فوق )

الکترون هاچون دارای بار منفی هستند در حال حرکت یک جریان الکتریکی به

 وجود می آورند.  میدان مغناطیسی وجریان الکتریکی تاثیر متقابلا بریکدیگر

 می گذارند. حال اگر یک الکترون با بار e وجرم m با سرعت vوارد یک میدان

 مغناطیسی گردد. در جهتی عمود برجهت میدان مغناطیسی ودریک مسیر منحنی

باشعاع r حرکت می کند  ودربرخورد با صفحه مقابل به نقطه a برخورد می کند.

به این طریق می توان شعاع r را بااندازه گیری فاصله دونقطه aوb بدست آورد.

نیروی مغناطیسی وارد به الکترون برابر HeV خواهد بود .  که H شدت میدان

 مغناطیسی و  e  وV  بار و سرعت حرکت الکترون است . شتاب الکترون بر

روی منحنی به شعاع r  برابر  V2 / r     خواهد بود .  درنتیجه خواهیم داشت .  

                      HeV  = mV2/ r         ویا ←         (e/m = V / Hr  )

اگر الکترون ( اشعه کاتدی ) را  فقط  از  میدان الکتریکی عبور دهیم  . الکترون ها

که دارای بار منفی هستند  درمیدان الکتریکی مسیر سهمی شکلی می پیمایند

 وبه سمت قطب مثبت منحرف می شوند.بنابراین  در نقطه c  با صفحه مقابل

 برخورد می کنند.

نیروی میدان الکتریکی برابر   Ee  خواهد بود . (E شدت میدان الکتریکی 

 می باشد. ) . با این توضیحات حال اگر الکترون یعنی همان اشعه کاتدی را

هم زمان تحت تاثیر میدان مغناطیسی و میدان الکتریکی عمود برهم قرار دهیم

 به طوری که نیروی میدان الکتریکی را ثابت اختیار نموده ونیروی میدان

 مغناطیسی را آن قدر تغییر دهیم تا اثر یکدیگر را خنثی نمایند یعنی اشعه کاتدی

 به  نقطه b برخورد نماید دراین حالت نیروی میدان مغناطیسی والکتریکی با

هم برابر خواهد شد .

به عبارتی         HeVEe با ساده نمودن این رابطه نتیجه می شود 

 . V = E/H  به جای V دررابطه بالا مقدارقرار می دهیم درنتیجه 

  e/m = E/H2r

 که دراین رابطه  E را که به دلخواه وثابت قرارداده بودیم . r و H  قابل

 اندازه گیری هستند . پس مقدار  e/m  اندازه گیری می شود .

 برای مشاهده یک انیمیشن جذاب از اشعه کاتدی اینجا را کلیک کنید

 

 

 


برچسب‌ها: اشعه کاتدی, تخلیه تابانی
نوشته شده توسط فریبا خوش سیر در سه شنبه 11 تیر1387 ساعت | لینک ثابت |
 
business article